Groene daken, dikke muren van turf en houten gevels: turfhuizen in IJsland zijn nauw verbonden met de geschiedenis van het land. Turf was eeuwenlang een logisch bouwmateriaal. Hout was beperkt beschikbaar, terwijl turf en steen lokaal te vinden waren en goede bescherming boden tegen wind en kou.
De bouwtraditie gaat terug tot de eerste eeuwen na de vestiging van IJsland en bleef verrassend lang bestaan. Archeologische resten zoals Stöng laten zien hoe mensen rond het jaar 1100 woonden, terwijl boerderijen zoals Bustarfell, te zien op de bovenste foto, nog tot ver in de twintigste eeuw werden gebruikt.
Verspreid over het land kan je die ontwikkeling vandaag nog bekijken. Stöng, Keldur, Glaumbær, Laufás, Grenjaðarstaður en Bustarfell vertellen elk een ander deel van de traditionele wooncultuur in IJsland.
Waarom bouwden IJslanders met turf?
De eerste bewoners brachten Noord-Europese bouwtradities mee naar IJsland. Hout werd gebruikt voor de dragende constructie, maar was geen materiaal dat onbeperkt beschikbaar was. Turf en steen werden daarom belangrijke onderdelen van de bouw.
Dikke muren van turf en steen hielpen de woonruimtes beschermen tegen het IJslandse klimaat. Ook de daken werden met turf bedekt. De gebruikte technieken veranderden door de eeuwen heen, maar turf bleef lange tijd een belangrijk bouwmateriaal.
IJslandse turfhuizen waren bovendien niet allemaal hetzelfde. De omvang en indeling hingen onder andere samen met de periode, functie van het gebouw en welvaart van de bewoners.
Hoe leefde men in een turfhuis?
Een turfboerderij kon uit verschillende gebouwen en ruimtes bestaan die via gangen met elkaar verbonden waren. In latere boerderijen was de baðstofa een belangrijke leefruimte. Hier werd gewerkt, geslapen en veel tijd samen doorgebracht.
Wonen en werken liepen sterk in elkaar over. Wol werd verwerkt, kleding werd gemaakt en hersteld en voedsel en gebruiksvoorwerpen kregen hun eigen ruimtes binnen het boerderijcomplex.
Turf vroeg regelmatig onderhoud. Muren en daken werden hersteld en delen van gebouwen werden door de generaties heen vervangen of opnieuw opgebouwd. Een historische turfboerderij is daarom vaak het resultaat van verschillende bouwperiodes.

Zes plaatsen die de IJslandse wooncultuur vertellen
Wie verschillende turfboerderijen naast elkaar bekijkt, ziet hoe de wooncultuur door de eeuwen heen veranderde. Onderstaande zes voorbeelden laten deze ontwikkeling zien.
• Stöng: wonen rond het jaar 1100
Stöng in Þjórsárdalur brengt je het verst terug in de tijd. De boerderij werd bedekt met vulkanisch materiaal na de uitbarsting van Hekla in 1104. Bij archeologische opgravingen in 1939 kwamen de goed bewaarde fundamenten opnieuw aan het licht.
Niet ver van de oorspronkelijke resten staat Þjóðveldisbærinn, een reconstructie van een IJslandse boerderij van rond het jaar 1100. De archeologische resten van Stöng vormden hiervoor het uitgangspunt. Daardoor kan je eerst de oorspronkelijke fundamenten bekijken en vervolgens zien hoe zo’n boerderij er vermoedelijk heeft uitgezien.
Stöng is vooral interessant omdat het duidelijk maakt dat bouwen met turf geen traditie uit alleen de achttiende of negentiende eeuw is. De wortels ervan gaan veel verder terug.
• Keldur: eeuwen wonen op dezelfde plaats
Keldur ligt in Zuid-IJsland en wordt al in middeleeuwse bronnen genoemd. De historische boerderij bestaat uit verschillende turfgebouwen en heeft een lange geschiedenis van bewoning.
Bij Keldur zie je hoe een boerderij door de eeuwen heen kon blijven bestaan en veranderen. Dat maakt het een mooie volgende stap na Stöng: van archeologische resten uit de middeleeuwen naar een historische boerderij waar de turftraditie veel langer werd voortgezet.
• Glaumbær: een grote turfboerderij
In Skagafjörður ligt Glaumbær, een van de bekendste bewaard gebleven turfboerderijen van IJsland. Verschillende gebouwen en ruimtes zijn er via gangen met elkaar verbonden.
Binnen zie je onder andere woonruimtes, opslagruimtes en de baðstofa. Juist die indeling maakt Glaumbær interessant. Je krijgt er een concreet beeld van hoe het dagelijkse leven op een grotere boerderij was georganiseerd.
• Laufás: een welvarender huishouden
Aan Eyjafjörður, niet ver van Akureyri, ligt Laufás. De grote boerderij was verbonden met de kerk en werd onder andere bewoond door geestelijken en hun gezinnen. De huidige turfgebouwen dateren grotendeels uit de negentiende eeuw.
Laufás laat zien dat wonen in een turfhuis niet automatisch eenvoudig wonen betekende. De omvang en inrichting weerspiegelen een welvarender huishouden en vormen een interessant contrast met andere historische boerderijen.
• Grenjaðarstaður: het boerenleven
Verder naar het oosten, ten zuiden van Húsavík, ligt Grenjaðarstaður. Ook dit was een grote boerderij die verbonden was met de plaatselijke parochie.
Binnen zijn verschillende kamers via gangen met elkaar verbonden. De inrichting en gebruiksvoorwerpen geven een beeld van het dagelijkse leven op een grote boerderij en laten zien hoe nauw wonen en werken met elkaar verbonden waren.
Glaumbær, Laufás en Grenjaðarstaður liggen alle drie in Noord-IJsland. Wie door het noorden reist, kan daardoor verschillende voorbeelden van dezelfde bouwtraditie met elkaar vergelijken.
• Bustarfell: de stap naar moderner wonen
Bustarfell bij Vopnafjörður sluit de tijdlijn mooi af. De boerderij bleef tot in de twintigste eeuw bewoond en werd ondertussen aangepast aan nieuwe woonbehoeften.
In 1944 kreeg het huis onder andere elektriciteit, een moderne keuken, toilet en centrale verwarming. De traditionele gebouwen bleven daarbij in gebruik. De bewoners verlieten Bustarfell uiteindelijk in 1966.
Hier zie je dus iets wat bij de andere voorbeelden minder zichtbaar is: de overgang van traditioneel wonen in IJsland naar het moderne dagelijkse leven. Nieuwe voorzieningen kwamen erbij terwijl de oude bouwvorm nog bleef bestaan.

Turfhuizen tijdens een rondreis door IJsland
De zes voorbeelden liggen verspreid over het land. Het is daarom niet nodig om ze allemaal tijdens één reis te bezoeken. Kies vooral de boerderijen die logisch aansluiten op je rondreis door IJsland.
Stöng en Keldur liggen in Zuid-IJsland. Glaumbær, Laufás en Grenjaðarstaður passen goed in een route door Noord-IJsland. Bustarfell ligt verder naar het oosten, bij Vopnafjörður.
Wie meerdere turfboerderijen bezoekt, ziet vooral hoeveel verschil er bestaat. De bouwtraditie bleef eeuwenlang herkenbaar, maar woningen veranderden mee met hun bewoners, hun welvaart en de tijd waarin ze leefden.
Kijk vooral ook binnen
Van buiten zijn de grasdaken en turfmuren het opvallendst. Voor de IJslandse wooncultuur is juist het interieur interessant. De gangen, houten constructies, woonruimtes en gebruiksvoorwerpen maken duidelijk hoe het dagelijkse leven was georganiseerd.
Van de fundamenten van Stöng tot het twintigste-eeuwse Bustarfell vertellen deze zes plaatsen samen een verhaal dat bijna duizend jaar omspant. Daarmee zijn turfhuizen veel meer dan een karakteristiek onderdeel van het landschap. Ze laten zien hoe generaties IJslanders hun woningen aanpasten aan beschikbare materialen, klimaat en veranderende leefgewoonten.
Wil je tijdens je rondreis door IJsland niet alleen de natuur zien, maar ook begrijpen hoe mensen er leefden? Neem dan een historische turfboerderij op in je route. Fossanna helpt je graag om cultuur en natuur op een logische manier te combineren.
